Lịch sử chính trị hiện đại đang chứng kiến những sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt tại các cường quốc như Trung Quốc và Nga, nơi quyền lực cá nhân được đẩy lên mức tuyệt đối qua cơ chế nhất thể hóa và xóa bỏ giới hạn nhiệm kỳ.
Nhìn vào trường hợp của Tập Cận Bình và Putin, câu hỏi đặt ra là bài toán chung cho mọi hệ thống quyền lực “toàn trị”: làm thế nào để duy trì sự ổn định mà không dựa vào một cá nhân duy nhất?
Đối với Việt Nam hiện nay, việc áp dụng việc “nhất thể hóa” cùng sự xuất hiện của các khái niệm “đặc biệt” hay ngoại lệ đang đặt hệ thống chính trị trước một ranh giới nhạy cảm, khi người đứng đầu hệ thống không chịu rút lui.
Vì sao Việt Nam cần duy trì một khoảng cách an toàn với mô hình tập quyền cực đoan ở Nga và Trung quốc để đảm bảo sự tồn vong lâu dài của thể chế, khi nguy cơ cá nhân hóa quyền lực vượt ra ngoài tầm kiểm soát đang dần hiện rõ.
Khi một cá nhân người đứng đầu đồng thời nắm giữ hai vị trí cao nhất của Đảng và Nhà nước, ranh giới giữa chức danh và cá nhân bắt đầu giao thoa và mờ nhạt dần.
Từ đó, dẫn đến việc hệ thống bắt đầu vận hành quanh một trục trung tâm. Trong ngắn hạn, điều này tạo ra sự thuận lợi trong kiểm soát nội bộ, nhưng về dài hạn, tham cọng cá nhân sẽ trở thành nguy cơ của sự ổn định của hệ thống.
Khi toàn bộ tính chính danh của hệ thống bị dồn vào cho một cá nhân, rủi ro sụp đổ dây chuyền khi có biến động chính trị là điều khó tránh khỏi.
Hệ thống chính trị Việt Nam hiện tại dù vẫn khác với Nga và Trung Quốc ở chỗ Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương vẫn giữ được vai trò, nhưng xu hướng cá nhân hóa của ông Tô Lâm nếu không được kìm giữ sẽ sớm triệt tiêu cơ chế tập thể.
Việc lạm dụng các trường hợp đặc biệt hay các quy định ngoại lệ về giới hạn tuổi hay nhiệm kỳ vốn được thiết lập như những chiếc van an toàn để đảm bảo sự ổn định của hệ thống.
Một khi, nếu để ngoại lệ trở thành thông lệ, ranh giới giữa các quy định của Hiến pháp cũng như Điều lệ Đảng và sự ưu tiên cao cho cá nhân bị xóa nhòa.
Hệ lụy trực tiếp là công tác quy hoạch cán bộ của Đại hội 14 đã mất đi tính khách quan, tạo ra những quyết định mang tính “đặc cách” thay vì tuân thủ luật chơi chung.
Nếu không tách bạch được công cụ điều chỉnh tạm thời với cấu trúc lâu dài, hệ thống chính trị Việt Nam sẽ phụ thuộc vào ý chí cá nhân của người đứng đầu và được coi là không thể thay thế như đã thấy rất rõ.
Trong một hệ thống phân tán quyền lực, việc thay thế một vị trí lãnh đạo hàng đầu không gây ra những chấn động lớn vì bộ máy vẫn vận hành theo các mắt xích độc lập và sự kiểm soát của tập thể.
Ngược lại, trong một cấu trúc nhất thể hóa gắn liền với sự độc tôn quyền lực của người đứng đầu, việc rút lui của cá nhân đó mang theo một hệ lụy mang tính hệ thống khổng lồ.
Việc thay đổi người đứng đầu khi đó không chỉ là thay đổi một nhân sự, mà là sự tái cân bằng và sắp xếp lại toàn bộ cấu trúc quyền lực. Điều này tạo ra một “cái bẫy” khi người lãnh đạo hàng đầu không dám rời ghế, vì sợ bị thanh trừng.
Đây chính là trạng thái mà Nga và Trung Quốc đang đối mặt, nơi cơ chế kế nhiệm bị triệt tiêu hoàn toàn để phục vụ cho sự cầm quyền vô thời hạn của Tập Cận Bình và Putin.
Nói tóm lại, một hệ thống chính trị mạnh không phải là hệ thống giữ được người giỏi bằng mọi giá, mà là hệ thống cho phép người giỏi nhất rút lui mà không gây ra khủng hoảng.
Câu chuyện của Chủ tịch Đảng Lao động Việt nam ông Hồ Chí Minh đã biết chủ động rút lui lúc ở đỉnh cao quyền lực để giao quyền lực cho thế hệ lãnh đạo kế cận là một minh chứng rõ ràng nhất.
Chúng ta phải cẩn thận với tham vọng của Tô Lâm!
Trà My – Thoibao.de
